Շաբաթ, 24.06.2017, 04:02
 

Follow Hay.do.am on Twitter Hay.do.am - Facebook  

Գլխավոր | Главная Ֆորում | Форум
· Партнеры Partners · Banner Code · RSS

Անհատներ Личности [178]Հոդվածներ Статьи [95]Հարցածրույցներ Интервью [31]
СМИ [3]ԶԼՄ [2]Ազատագրված Արցախ [51]

Հոդվածներ Статьи

Փորձագիտական զեկույց - հետընտրական առաջին տարի - մաս Ա, Բ
16.02.2009
ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԶԵԿՈՒՅՑ

ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ՀԵՏԸՆՏՐԱԿԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՏԱՐԻ
ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հետընտրական առաջին տարին Հայաստանի քաղաքական կյանքում անկյունադարձային էր: Սակայն ոչ այն պատճառով, որ տարեսկզբին տեղի ունեցած նախագահական ընտրություններն ավարտվեցին մարտիմեկյան ողբերգությամբ: Ոչ էլ այն պատճառով, որ ստորագրվեց Մայնդորֆյան հռչակագիրը, իսկ Գյուլը ժամանեց Երևան` ֆուտբոլ դիտելու: Դրանք միայն արտաքին դրսևորումներն էին, որոնց թիկունքում տեղի են ունենում շատ ավելի կարևոր զարգացումներ և խորքային փոփոխություններ: Վերջիններս շարունակվելու և խորանալու են նաև ընթացիկ տարում: Այս զեկույցում մենք անդրադարձել ենք դրանցից մի քանիսին:
•Անգաղափար ընդդիմության վախճանը
•Ղարաբաղյան հակամարտության <բանակցային> փուլի ավարտը
•Ցեղասպանության ճանաչում. ի՞նչ նպատակով
•Եվրոպական կողմնորոշման վերաիմաստավորումը
•Տնտեսական ճգնաժամի հայկական փունջը և տնտեսական համակարգի վերանայման անհրաժեշտություն


Անգաղափար ընդդիմության վախճանը

2008թ.-ին մենք ականատես եղանք քվեարկության արդյունքների հերթական կեղծմանը և դրան, որպես կանոն, հաջորդող հեղափոխության հերթական փորձի տապալմանը: Առանձնահատկությունը թերևս այն էր, որ նախկին նախագահի մասնակցությունն ընտրություններին ավելի մեծ սրություն էր հաղորդել դրանց: Նրա հաղթանակին հավատացողներն ավելի շատ էին և ավելի վճռական, իսկ իշխանությունների հակազդեցությունն ավելի տագնապած և կատաղի: Արդյունքում` բազմաթիվ զոհեր և քաղբանտարկյալներ: Սակայն սա 2008թ. նախագահական ընտրությունների միակ առանձնահատկությունը չէր:
Այս ընտրություններում և հետընտրական զարգացումներում վերջնականապես վախճանվեց տասներկուամյա <անգաղափար> ընդդիմությունը, որը կարելի է անվանել նաև <ժողովրդավարական>, <ռևանշիստ> կամ <կռապաշտ>:
<Անգաղափար>, որովհետև այն հրաժարվում էր ձևակերպել որևէ գաղափարական այլընտրանք իշխանությունների արտաքին, ներքին կամ տնտեսական քաղաքականությանը, այլ միայն մեղադրում էր վերջիններին տարատեսակ հանցանքներում, գլխավորապես` իշխանությունը զավթելու մեջ, և միակ նպատակ էր հայտարարում երկրում օրինական իշխանության վերականգնումը: Անգաղափարականությունը կամ <գաղափարախոսություններից հրաժարվելը> նաև հայտարարվում էր որպես ընդդիմադիրների միավորման նախապայման և հաղթանակի գրավական, իսկ գաղափարական պատճառներով ընդդիմադիր շարժման առաջնորդին չմիանալը որակվում էր իբրև դավաճանություն:
Քաղաքական գաղափարի բացակայությունը փոխհատուցվում էր ժողովրդի մեջ <ժողովրդավարության> նկատմամբ կույր հավատ սերմանելով: Մարդկանց հավաստիացնում էին, որ եթե երկրում գոնե մեկ անգամ անցկացվեն օրինական ընտրություններ, եթե ժողովուրդը վերջապես կարողանա ընտրել իր ուզած նախագահին, թեկուզ սատանայի, միայն թե ինքը ընտրի, ապա դրա արդյունքում ձևավորված իշխանությունը չի համարձակվի այլևս հակաժողովրդական քայլեր կատարել, իսկ եթե փորձի, ապա նույն ժողովուրդը նրան դարձյալ կզրկի իշխանությունից: Ուստի` կարևոր չէ, թե ո՞ւմ ենք ընտրում, և թե ընտրվելու դեպքում ի՞նչ քաղաքականություն է նա գործադրելու: Կարևոր է միայն, որ թեկնածուն կարողանա միավորել բոլորին ու հաղթել վարչախմբին:
Ժողովրդավարական այս պարզունակ դատարկաբանությունը միակ <գաղափարախոսությունն> էր, որ ունակ էին շարադրել այս տեսակի ընդդիմության բոլոր ժամանակների առաջնորդները: Պատճառն այն էր, որ դրանց ճնշող մեծամասնությունը նախկին իշխանավորներ էին, հետևաբար` կիսում էին տարբեր ժամանակներում իշխող վարչախմբերի հռչակած և գործադրած, հաճախ ուղղակի հակահայ քաղաքականության ողջ պատասխանատվությունը: Նրանք ընդդիմադիր էին դարձել ոչ թե գաղափարական համոզմունքների կամ իշխանությունների վարած քաղաքականության հետ անհամաձայնության, այլ աթոռակռվի, ինչ-ինչ պատճառներով իշխանական բուրգից դուրս շպրտվելու և նորից այնտեղ հրավիրվելու հույսը կորցնելու արդյունքում: Իշխանությունից զրկվելու օրվանից <ռևանշիստ>, կեղծ ընդդիմադիրներին մնում էր երազել ժողովրդի օգնությամբ իշխանության վերադառնալու մասին` ընտրություններով կամ հեղափոխությամբ:
Իր հերթին, ընդդիմադիր տրամադրված, սակայն բացարձակապես չկազմակերպված զանգվածը, հաղթական գաղափար չունենալու պատճառով, փնտրում էր <փրկչի>, այն միակին, ով կկարողանար տապալել հանցագործ համակարգը և ժողովրդին վերադարձնել խլված իշխանությունը: Զանգվածի համար այնքան էլ կարևոր չէին իր հերթական կուռքի քաղաքական հայացքներն ու գաղափարները, մտավոր և կազմակերպական կարողությունները: Նա պահանջում էր մեկ բան` արագ իշխանափոխություն: Ով բոլորից համոզիչ էր դա խոստանում, նա էլ առաջնորդն էր: Սակայն ժամանակավոր կուռքերից յուրաքանչյուրին տրվում էր հեղափոխություն իրականացնելու միայն մեկ հնարավորություն: Պարտությունից հետո նախկին կուռքը հայտնվում էր քաղաքական գերեզմանոցում: Տարբեր ժամանակներում և տարբեր հաջողությամբ այդ դերը կատարել են Վազգեն Մանուկյանը, Կարեն և Ստեփան Դեմիրճյանները, մասամբ Արկադի Վարդանյանը և Արտաշես Գեղամյանը:
Լևոն Տեր-Պետրոսյանը այդ դերի լավագույն և, պետք է ենթադրել, նաև վերջին կատարողն էր: Առաջին նախագահի ձախողումից հետո, էլ ո՞վ կհամարձակվի նման հայտ ներկայացնել: Անգամ եթե ինչ-որ մեկը համարձակվի, միևնույն է, ժողովուրդն այլևս չի հավատա, որ այդ նորաթուխ առաջնորդը կկարողանա իրականացնել այն, ինչը չկարողացավ <հիմնադիր նախագահը>: Չեն հավատա և նրա շուրջ չեն համախմբվի մնացած ընդդիմադիր գործիչները: Ուստի` պետք է ենթադրել, որ 2008թ. նախագահական ընտրությունները անգաղափար, կռապաշտ և ռևանշիստ ընդդիմության վերջին լուրջ ճակատամարտն էր:
Ճիշտ է, Տեր-Պետրոսյանին հավատացողներից ոմանք դեռ չեն գիտակցում, որ ճակատամարտն արդեն ավարտվել է: Նրանք հույս ունեն, որ համաշխարհային ճգնաժամի հարվածների ներքո իշխանական բուրգն էլ ավելի կխարխլվի և այլևս չի դիմանա զանգվածային գործողությունների գարնանային արշավին: Սակայն իրականում, արդեն վերջին խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ պարզ էր դարձել, որ անգաղափար, կռապաշտ և ռևանշիստ ընդդիմադիրների ժամանակներն անցել են: Նրանց վերակենդանացնելու տեր-պետրոսյանական փորձը միայն հաստատեց դա: Սակայն ընդդիմության բազմաթիվ ակտիվիստներ սրանում դեռ պետք է համոզվեն 2009թ.-ի ընթացքում:
Նման ընդդիմության վախճանն իշխող վարչախմբի հաղթանակը չէ և բոլորովին էլ չի ամրապնդում նրա դիրքերը: Ընդհակառակը, այլընտրանք չառաջարկող և անկազմակերպ շարժումները, ռևանշիստ պատեհապաշտներով շրջապատված և իշխողներից ոչինչով չտարբրվող խոցելի առաջնորդները, ինչպես պարզվեց, առանձնապես չէին սպառնում իշխող վարչախմբին: Լավագույն դեպքում իշխանական թևերն իրենց ներքին պայքարում ընդդիմությանը կարող էին օգտագործել մեկը մյուսի դեմ, ինչպես որ դա երկու անգամ արեց Վազգեն Սարգսյանը: Դեռ հայտնի չէ, թե ինչպիսի քաղաքական ուժեր կզբաղեցնեն ընդդիմության թափուր տեղը, գաղափարական և կազմակերպական ինչ առավելություններ կունենան և որքան ժողովրդականություն կվայելեն նրանք, ինչքան շուտ նրանց կհաջողվի ձևակերպել համաժողովրդական ալիք բարձրացնող նպատակներ, բայց մի բան պարզ է. նոր տեսակի ընդդիմությունը, որը չի կարող կայանալ առանց գաղափարական և կազմակերպական լուրջ հենքի, երբ էլ որ այն ասպարեզ իջնի, իշխանափոխություն իրականացնելու էապես ավելի մեծ հնարավորություն կունենա: Հին ընդդիմության վախճանը, քաղաքական դաշտում նրա տեղի, ըստ էության, թափուր մնալը արագացնում է նորի կազմավորման ընթացքը:
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի վարած քարոզարշավը ևս մեկ անգամ բացահայտեց, որ գաղափարական և քաղաքական առումով Հայաստանում երբեք չեն եղել նախկին և ներկա իշխանություններ: Ավելին, գլխավոր` Արցախյան հարցում կողմերը դրսևորեցին բացառիկ միաձայնություն. առաջին նախագահը նույնիսկ դադարեցրեց հանրահավաքները, որպեսզի երրորդ նախագահն առանց բարդությունների կարողանա իրականացնել ազատագրված տարածքների հանձնումը: Նման իրադարձությունների լույսի ներքո տիրապետող է դառնում այն գիտակցությունը, որ 90-ականների սկզբին Հայաստանում ձևավորված քաղաքական վերնախավը, իր իշխանական և կեղծ ընդդիմադիր թևերով, վազգենմանուկյանական, տեր-պետրոսյանական, վազգենսարգսյանական, քոչարյանական և սերժսարգսյանական փուլերով, հետևում է դեռևս նույն ժամանակաշրջանում ձևավորված, միևնույն, ընդհանուր առմամբ մերժելի, իսկ առանձին դեպքերում ուղղակի հակազգային քաղաքական գծին: Հետևաբար` խնդրի ավելի ընդհանրական ձևակերպումը քաղաքական դաշտի ընդհանուր գաղափարական սերնդափոխությունն է, այլ ոչ թե վարչախմբի փոփոխությունը:
Սերնդափոխությունն առաջին հերթին նշանակում է իշխանության փոփոխություն: Սակայն որպեսզի հին սերնդի իշխանությունը հեռանա, անհրաժեշտ է նոր սերնդի ընդդիմություն: Ուստի` 2009թ.-ից սկսած քաղաքական խմորումներն ընթանալու են ոչ այնքան իշխանափոխության, որքան ընդդիմությունափոխության խնդրի շուրջ, առանց որի այլևս հնարավոր չէ իշխանափոխություն ակնկալել, առավել ևս` քաղաքական վերնախավի ընդհանուր և գաղափարական սերնդափոխություն:
Դեռևս առկա քաղաքական բաժանման երկու ճամբարներում էլ առանձին ազգային խնդիրների շուրջ տեղի է ունենում համանման ներքին բևեռացում: Երկու ճամբարներում էլ կան տարածք հանձնողներ և չհանձնողներ, թուրքերի հետ եղբայրացողներ և Արևմտյան Հայաստանը պահանջողներ: Նրանք, ովքեր ստիպված որոշել էին աջակցել Սերժ Սարգսյանին, որովհետև Տեր-Պետրոսյանը նրանց ավելի ապազգային էր թվում, այսօր քննադատում են նրա ֆուտբոլային դիվանագիտությունը և Մադրիդյան սկզբունքների համաձայն տարածքներ հանձնելու մտադրությունը: Իսկ նրանք, ովքեր ավելի ապազգային են համարում իշխող վարչախմբին և Տեր-Պետրոսյանի հետ էին կապել դրանից ազատվելու հույսը, այսօր դատապարտում են առաջին նախագահի ակնհայտ իշխանամետ դիրքորոշումը Արցախի և մի շարք այլ հարցերում: Սրանք վաղ թե ուշ միանալու են այն չեզոք հատվածին, որը ամենասկզբից հավասարապես ապազգային էր համարում թե Տեր-Պետրոսյանին, թե նրա աշակերտներ Սերժ Սարգսյանին և Ռոբերտ Քոչարյանին:
Ամենայն հավանականությամբ նոր ընդդիմությունը ձևավորվելու է ներկայումս մարտավարական նկատառումներով ընդդիմադիր, իշխանամետ կամ չեզոք ճամբարներում գտնվող, սակայն առանցքային ազգային խնդիրների վերաբերյալ համահունչ դիրքորոշում ունեցող գործիչների կազմակերպական միավորման ճանապարհով: Դրա առաջին դրսևորումները մենք պետք է որ արդեն տեսնենք 2009-ին:

Ղարաբաղյան հակամարտության
<բանակցային> փուլի ավարտը

Արդեն 2007թ. ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ձևաչափով ընթացող բանակցությունները հայտնվել էին փակուղում: Այդ մասին խոստովանում էին բազմաթիվ փորձագետներ և նույնիսկ իրենք` համանախագահները: Սակայն երկու երկրների ընտրություններով պայմանավորված ընդմիջումից հետո Ղարաբաղյան կարգավորման շուրջ խոսակցություններն անսպասելիորեն նորից ակտիվացան:
Սպասվում էր, թե խարդախ ընտրությունների և ոչ լեգիտիմ նախագահ ունենալու պատճառով միջազգային հանրության ճնշումը Հայաստանի վրա պետք է կտրուկ ավելանար: Արտաքուստ այդպես էլ կար: Տարօրինակը սակայն այն էր, որ ենթադրյալ ճնշումն առավելապես Ռուսաստանի կողմից էր նկատվում, որը սովորաբար կարևորություն չի տալիս գործընկեր երկրներում անցկացվող ընտրությունների որակին: Դրան հակառակ ԱՄՆ-ի և Արևմուտքի մյուս ներկայացուցիչների արտահայտությունները սովորականից շատ չէին տարբերվում և ավելի շուտ ռուսական նախաձեռնությանը հակակշռելու, գործընթացը Մինսկի խմբի շրջնակներում պահելու նպատակ էին հետապնդում:
Ինչևէ, Մայնդորֆյան հռչակագիրը, ինչպես նաև Մինսկի խմբի համանախագահների հելսինկյան հայտարարությունը դրսևորեցին միջնորդ տերությունների կեցվածքների համընկնում: Դրանք իհարկե բավական աղմկոտ փաստաթղթեր էին, որոնց կարող էին հաջորդել ավելի գործնականները: Սակայն մեկնաբանություններն ու պաշտոնական արձագանքները Երևանում և հատկապես Բաքվում վկայում են, որ առնվազն 2009թ. հայ-ադրբեջանական համաձայնագրի ստորագրության սպասումներն այնքան էլ իրատեսական չեն:
Հայաստանում Ղարաբաղյան կարգավորումը հաճախ ընկալվում է որպես համանախագահ տերությունների որոշելիք հարց, որը հետո պետք է պարտադրվի կողմերին: Նման կարծիք հայտնողները բանակցությունների անարդյունավետությունը սովորաբար բացատրում են կարգավորման ուղիների վերաբերյալ Ռուսաստանի և Արևմուտքի անհամաձայնությամբ: Մեկ այլ բացատրության համաձայն, բանակցությունները տապալում է Ռուսաստանը, որպեսզի պահպանի իր ազդեցությունը տարածաշրջանում: Բոլոր դեպքերում ենթադրվում է, թե գոյություն ունի միջազգային հանրության ճնշում կողմերի և մասնավորապես Հայաստանի նկատմամբ: Իբր դրանով են պայմանավորված զիջումների պատրաստակամության մասին պարբերական հայտարարությունները և այն, որ գործնականում Հայաստանին հաջողվում է խուսափել դրանցից միայն համանախագահ տերությունների միջև առկա հակասությունների շնորհիվ:
Հակառակ այս տարածված կարծիքին, բանակցային գործընթացում ներգրավված միջնորդ տերությունների ճնշումը կողմերի նկատմամբ երբեք անհաղթահարելի չի եղել: Նրանց հորդորները երբեք սպառնալիքի բնույթ չեն կրել: Համանախագահները միշտ հաշվի են նստել Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների դիրքորոշումների հետ: Իսկ երբեմն նաև նկատել են, որ ժողովուրդները չեն կիսում նախագահների զիջելու պատրաստակամությունը, և չեն շտապել ընդունել փաստաթղթեր, որոնք կարող էին մնալ թղթի վրա:
Ասվածը հաստատվեց նաև մի քանի ամիս առաջ, երբ Ռուսաստանն ակտիվորեն միացավ ԱՄՆ-ի նույնաբովանդակ <ճնշմանը>, և թվում էր, թե շուտով մենք ականատես կդառնանք պայմանագրի ստորագրմանը, սակայն անգամ ներքին միաձայնության պայմաններում միջազգային հանրությանը չհաջողվեց <լուծում պարտադրել> Հայաստանին և Ադրբեջանին: Ավելին, պետք է ենթադրել, որ Մինսկի խմբի, հատկապես Ռուսաստանի նորօրյա ակտիվությունն առավելապես պայմանավորված է Հայաստանի նոր ղեկավարի <հարցը լուծելու> աննախադեպ վճռականությամբ և կամավոր նախաձեռնողականությամբ: Սակայն նույնիսկ հայկական կողմի վճռականությունն ու նախաձեռնողականությունը, համանախագահների միակարծության հետ միասին բավարար չեղան` բանակցային գործընթացը փակուղուց հանելու համար: Պատճառը մեկն է. Մինսկի խմբում ընդունված պատկերացումների շրջանակներում հայ-ադրբեջանական կարգավորման որևէ տարբերակ ընդհանրապես գոյություն չունի:
Չնայած եռանախագահության ձևաչափով Մինսկի խմբի ավելի քան տասնամյա գործունեության ընթացքում կողմերին ներկայացվել են մի քանի պաշտոնական և բազմաթիվ անպաշտոն առաջարկություններ, սակայն դրանք միմյանցից, մեղմ ասած, շատ չէին տարբերվում և ամբողջությամբ կառուցված էին Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների պաշտոնական դիրքորոշումների, պահանջների և զիջելու պատրաստակամության վրա:
Գործնականում կարելի է խոսել միայն մեկ առաջարկության մասին: Այն է` Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի նախկին ինքնավար մարզի և միջանցքի հայապատկանության ճանաչում` ազատագրված մնացած շրջանների հանձնման դիմաց: <Փուլային> և <փաթեթային> տարբերակների, <ընդհանուր պետության> առաջարկության, Փարիզյան սկզբունքների և Քիուեսթյան համաձայնությունների, Միջազգային ճգնաժամային խմբի մշակած ճանապարհային քարտեզի, Պրահյան գործընթացի և Մադրիդյան սկզբունքների էությունը նույնն էր և սա էր, իսկ տարբերությունները կապված էին համանախագահների այդ միակ առաջարկությունը հակամարտող պետությունների և ժողովուրդների համար ընդունելի դարձնելու տարբեր մոտեցումների հետ:
Մասնավորապես, վերջին` Մադրիդյան սկզբունքներում փորձ է արվում ներկայացնել, թե իբր համատեղվում են տարածքային ամբողջության սկզբունքը և ազգերի ինքորոշման իրավունքը: Այսինքն` Հայաստանը ճանաչում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, այդ թվում նախկին ԼՂԻՄ տարածքի նկատմամբ, իսկ Ադրբեջանը ճանաչում է այդ շրջանի բնակչության ինքնորոշման իրավունքը: Առաջարկության հեղինակները ենթադրում են, թե քանի որ հայերը պահանջում են հարգել արցախցիների ինքնորոշման իրավունքը, իսկ Ադրբեջանը` իր տարածքային ամբողջականությունը, ապա միաժամանակ միջազգային իրավունքի այս երկու սկզբունքների վրա հիմնված բանաձևը կողմերի համար պետք է որ ավելի ընդունելի լինի:
Ի տարբերություն Մադրիդյան սկզբունքների` 2001թ. Քի Ուեսթում իրավական ձևականությունների ետևից չէին ընկնում և ուղղակի խոսում էին ԼՂԻՄ տարածքն ու միջանցքը Հայաստանին, իսկ մնացած ազատագրված շրջաններն Ադրբեջանին հանձնող քաղաքական գործարքի մասին: Քանի որ, համանախագահների պնդմամբ, Քի Ուեսթում ՀՀ և ԱՀ նախագահների միջև նախնական համաձայնեցված պայմանագրի ստորագրությունը տապալվեց <ժողովուրդների անպատրաստության> պատճառով, ապա հաջորդող տարիներին կարգավորման գործընթացում ներգրավվեց Միջազգային ճգնաժամային խումբը: Նրան պատվիրված էր պատրաստել պայմանագրի այնպիսի տարբերակ, որը Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահներին թույլ կտար <փրկել դեմքը>, արդարանալ սեփական ժողովուրդների առջև` կատարված զիջումների հարցում, և նույնիսկ հպարտանալ, որ կարողացել են հասնել հնարավորինս ազգանպաստ լուծման: Սաբինա Ֆրայզերի գլխավորությամբ ՄՃԽ-ի մանրակրկիտ մշակած ճանապարհային քարտեզը պարունակում էր պայմանագրի նախագիծ և գաղտնի համաձայնություններ, այդ թվում ստորագրվելիք պայմանագիրը ոչ ամբողջությամբ կատարելու վերաբերյալ, ինչպես նաև նախագահների <դեմքը փրկող> փոխհամաձայնեցված կեցվածքներ: Հակառակ հայ հանրության հետ տարվող տևական <բացատրական> աշխատանքներին` այն նույնպես տապալվեց Ռամբույեի հանդիպման նախօրյակին, որտեղ որ ենթադրաբար պետք է արժանանար նախագահների պաշտոնական հավանությանը:
Ընդհանրապես, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահությունը կարգավորմանը բոլորից մոտ էր հենց քիուեսթյան համաձայնությունների և ՄՃԽ-ի ճանապարհային քարտեզի քննարկման ժամանակ: Հատկապես վերջինի տապալումից հետո այլևս դժվար է պատկերացնել հայ-ադրբեջանական համաձայնության որևէ այլ, ոչ միայն նախագահների, այլև ժողովուրդների և հատկապես հայ ժողովրդի համար ընդունելի տարբերակ: Բոլոր հնարավոր տարբերակները ներկայացված են և մերժված` հիմնականում հայ ժողովրդի համար անընդունելի լինելու պատճառով: Այսուհետև բանակցությունները շարունակելու միակ իմաստը չպատերազմելն է, այլ ոչ թե լուծման հանգելը: Ընդ որում` այդ ընտրությունն ամբողջությամբ պատկանում է Ադրբեջանին, որը ստիպված է շարունակել անիմաստ բանակցությունները, քանի դեռ պատրաստ չէ նոր պատերազմին, և անմիջապես դադարեցնելու է դրանք, երբ որոշի դատարկ սպառնալիքներից անցնել գործի:
Այս իրավիճակը ոմանց հիմք է տալիս պնդելու, թե իրեն սպառել է միայն Մինսկի խումբը` որպես բանակցային ձևաչափ, և երբեմն ձայներ են հնչում Ղարաբաղյան կարգավորումն այլ ատյաններում փնտրելու նպատակահարմարության մասին: Սակայն իրականում ոչ թե ձևաչափն է սպառվել, այլ բանակցություններն էին ի սկզբանե անիմաստ: Դրանք չէին կարող չտապալվել, որովհետև 1994թ. պատերազմն ընդհատվել է, այլ ոչ թե ավարտվել:
Հետպատերազմյան տարիներին Հայաստանում հրապարակային է եղել այն տեսակետը, թե Ղարաբաղյան պատերազմը ավարտվել է, ավարտվել է հաղթանակով, և դիվանագիտության խնդիրն է ամրագրել մեր հաղթանակը միջազգային ճանաչմամբ: Սակայն Ադրբեջանը վերջնական պարտություն չի կրել և պատրաստ չէ հաշտվել այն կորուստների հետ, որոնք հայ ժողովուրդը համարում է իր հաղթական ձեռքբերումը, անգամ եթե դրա տակ հասկանանք միայն նախկին ԼՂԻՄ տարածքը: Նրա համար բանակցությունների իմաստը պատերազմի շարունակությունն է դիվանագիտական միջոցներով և հաջորդ ռազմական փուլի նախապատրաստությունը: Բանակցային տարիների ընթացքում Հայաստանում նույնպես աստիճանաբար տիրապետող է դառնում պատերազմի անավարտության գիտակցությունը: Կարգավորման տարբերակները հանրության կողմից մերժվում էին նաև այն հիմնավորմամբ, որ դրանց կիրառման դեպքում Հայաստանը ապագա պատերազմում կհայտնվի ոչ շահեկան մեկնարկային վիճակում:
Բանակցությունների արդյունավետության համար կողմերից պահանջվում էին մեծածավալ զիջումներ, որոնց նրանք բոլորովին պատրաստ չէին: Անգամ եթե բանակցող երկրների վերնախավերը, խճճվելով միջազգային իրավունքին հարմարեցվող իրենց ձևակերպումներում կամ ցանկանալով խուսափել նոր բարդություններից, հայտարարում էին և դեռ հայտարարում են այս կամ այն ծավալի զիջումների պատրաստակամության մասին, միևնույն է, նրանք չեն կարողանում նույն զիջողականությունը ներարկել իրենց հանրություններին: Հատկապես Հայաստանում` պատերազմի անավարտության գիտակցությունը սրում է անվտանգության համազգային զգացումը, և ամենափոքր զիջումը, անգամ դրա հնարավորության մասին հայտարարությունը, վաղուց արդեն ընկալվում են որպես անխուսափելի նոր պատերազմում հայության մեկնարկային դիրքը թուլացնող դավաճանական քայլ:
Այս նոր իրողությունն այդպես էլ չընկալվեց Սերժ Սարգսյանի կողմից: Առաջնորդվելով ժամանակին իր քաղաքական ուսուցիչ Լևոն Տեր-Պետրոսյանից ստացած դասերով, իսկ Ռոբերտ Քոչարյանի օրոք ստանձնելով տարածքային զիջումների <անխուսափելիության> գլխավոր քարոզչի անպատվաբեր պարտականությունը` նա այսօր էլ այդ գործում դրսևորում է ծայրահեղ համառություն: Դեռ նախագահ դառնալու նախօրյակին Մոսկվայում և Բրյուսելում Սերժ Սարգսյանը հայտարարեց Մադրիդյան սկզբունքների համաձայն Ղարաբաղյան հակամարտությունը կարգավորելու իր մտադրության մասին: Երդման արարողությունից հաշված ամիսներ անց, արհամարհելով ներքաղաքական լարվածությունը և սեփական լեգիտիմության պակասը, նա աննախադեպ նախաձեռնողականություն դրսևորեց պահանջվող զիջումների միջոցով Ադրբեջանի, արդյունքում նաև Թուրքիայի հետ հարաբերությունները կարգավորելու ուղղությամբ:
Երևույթն այնքան անսպասելի էր, որ շատերը երկրի ներսում հակված էին դա բացատրել ոչ լեգիտիմ նախագահի նկատմամբ արտաքին ճնշմամբ, իսկ արտերկրում, որտեղ գիտեին, որ ոչ մի ճնշում էլ չկար, Հայաստանի ներքին թուլացմամբ: Սակայն, իրականում Սերժ Սարգսյանը և նրա խորհրդականները գործում էին սեփական համոզմունքների կամ, որ ավելի ճիշտ է, մոլորությունների համաձայն: Արդյունքում` նա մնաց չհասկացված թե երկրի ներսում, թե դրսում:
Երկրի ներսում որոշեցին, թե Սերժ Սարգսյանը <ծախում է Ղարաբաղը>` իր լեգիտիմության պակասը փոխհատուցելու և միջազգային հանրության կողմից իր իշխանությանը որոշ աջակցություն ապահովելու համար: Սակայն, թե ով է նրանից դա պահանջում` Արևմուտքը, թե Ռուսաստանը, այս հարցում կարծիքները կիսվեցին: Ոչ ընդդիմադիրները, ոչ էլ իշխանամետները մինչ օրս չեն կարողանում հավատալ, որ ոչ թե Սերժ Սարգսյանի հայտարարություններն են պայմանավորված արտաքին ճնշումներով, այլ ընդհակառակը, համանախագահների ակտիվացումն էր պայմանավորված Սերժ Սարգսյանի հարցը լուծելու պատրաստակամությամբ: Սակայն ինչպիսին էլ լիներ պատճառահետևանքային կապը, միևնույն է, հանրությունը բավականին մտահոգված սպասում էր կարևոր իրադարձությունների, իսկ ոմանք էլ փորձում էին կանխել դրանք:
Սերժ Սարգսյանի նախաձեռնությունը մեծապես ոգևորեց նրա նախկին <ուսուցիչ> և դեռևս մրցակից համարվող Լևոն Տեր-Պետրոսյանին: Չէ՞ որ Ադրբեջանին տարածքներ հանձնելով` 1998-ի հեղաշրջման մասնակից Սերժ Սարգսյանն <առաջին նախագահի> ճակատից վերջնականապես մաքրում էր <Արցախը ծախողի> պիտակը և փակցնում այն սեփական ճակատին: Լևոն Տեր-Պետրոսյանն անձամբ արեց ամեն ինչ, որպեսզի օգնի Սերժ Սարգսյանին` ժամ առաջ հանձնելու ազատագրված տարածքները: Սակայն անգամ նրա համակիրների զգալի մասը, ներքաղաքական պայքարի տրամաբանությամբ, ակտիվորեն քննադատեցին գործող նախագահի զիջողականությունը, թեև իրենք էլ հավանաբար նույնը կուզենային անել: Իր հերթին ընդդիմադիրների չզիջող հատվածը, տեսնելով Սերժ Սարգսյանի վճռականությունը, նոր սպառնալիքը շատ մեծ գնահատեց և կտրուկ ավելացրեց բողոքի գործողությունները:
Արտերկրում նույնպես բոլորին թվաց, թե Սերժ Սարգսյանը երկրի կամ սեփական թուլության պատճառով է ստիպված ավելի զիջող լինել: Հիմնվելով Հայաստանի նոր ղեկավարի հավելյալ զիջելու ենթադրյալ պատրաստակամության վրա` միջնորդ տերությունները նորից ակտիվացրին վաղուց փակուղի մտած բանակցային գործընթացը, իսկ Ռուսաստանը նույնիսկ փորձեց առաջ անցնել գործընկերներից և խաղաղարարի դերը ստանձնելով` էլ ավելի ամրացնել իր դիրքերը տարածաշրջանում:
Իրենց հերթին Թուրքիան և Ադրբեջանը, որ վաղուց էին սպասում Հայաստանի թուլացմանը, վերջինիս նախաձեռնությունը բացատրեցին հենց դրանով: Նրանք չդրսևորեցին հանդիպակաց որևէ զիջողականություն, ինչի ակնկալիքն ուներ Հայաստանի նոր ղեկավարը, այլ ընդհակառակը, պահանջեցին ավելին, քան վերջինս պատրաստվում էր և կարող էր զիջել: Ադրբեջանի դեպքում դա բոլոր յոթ ազատագրված շրջանների ադրբեջանապատկանության ճանաչումն էր և կարգավիճակի վերաբերյալ հանրաքվեի անցկացման համաձայնությունը միայն ԼՂ-ից հեռացած ադրբեջանցիների և նրանց սերունդների վերադարձի դեպքում: Բնական է, որ եթե անգամ Սերժ Սարգսյանը համաձայնվեր այս պահանջների հետ, միևնույն է, օրեցօր ավելի անզիջում դարձող հայ հանրությանը նա չէր կարող ներկայանալ նման առաջարկությամբ: Արդյունքում` դարձյալ փակուղի:
Այնուամենայնիվ, Սերժ Սարգսյանը չի հուսահատվում և պետք է ենթադրել, որ շարունակելու է հարցն արդեն այս կամ գոնե հաջորդ տարվա ընթացքում կարգավորելու իր փորձերը: Ինչո՞ւ: Բացառված չէ, որ Սերժ Սարգսյանին վախեցնում է պատերազմի վերսկսման հեռանկարը, և նա ուզում է զիջումների գնով կանխել ենթադրաբար շատ ավելի մեծ պատերազմական կորուստները կամ տնտեսական զարգացման այլ միջոցներ չի տեսնում իր ղեկավարած կլանային համակարգի համար: Դա են հաստատում նաև նրա վերջին ելույթները:
Ինչպիսին էլ լինեն շարժառիթները, իր նպատակին հասնելու համար Սերժ Սարգսյանը պետք է հաղթահարի երկու անհաղթահարելի խոչընդոտ` Ադրբեջանի ռազմատենչությունը և Հայ ժողովրդի ազգային-պատմական ինքնագիտակցությունը: Իսկ դրանք անհաղթահարելի են, որովհետև Ադրբեջանը հայկական կողմի զիջելու պատրաստակամությունը մեկնաբանում է որպես վախի և թուլության արտահայտություն, և նրա ռազմատենչությունն ավելանում է հայկական կողմի զիջողականությանը համեմատ: Մյուս կողմից, տարածքային զիջումների անխուսափելիության մասին հայ ժողովրդին հասցեագրված քարոզը հակառակ ազդեցությունն է գործում, ակտիվացնում է հարցի հանրային քննարկումը, այդ թվում` անվտանգության տեսակետից, և հանգեցնում է տարածքային զիջումների անթույլատրելիության մասին տրամաբանական եզրակացության: Ոչ ոք հայ ժողովրդին չի կարող համոզել, թե տարածքների անգամ մի մասի հանձնումը կարող է անվտանգ լինել, և որ ԼՂԻՄ նախկին բնակչության սերունդների մասնակցությամբ ապագա հանրաքվեն պատերազմի արդյունքներին համապատասխանող հաղթական լուծում է: Այս իմաստով վարչախմբի կողմից իրականացվող <բացատրական աշխատանքները> դատապարտված են ձախողման և ավելացնում են հայ հանրության ատելությունը նույն վարչախմբի նկատմամբ:
Այսպիսով` բանակցությունների միջոցով կարգավորման հնարավորություններն ակնհայտորեն սպառված են, և մենք թևակոխել ենք Ադրբեջանի կողմից ռազմական գործողությունները վերսկսելու բացահայտ նախապատրաստության փուլ: Այս փուլը, սակայն, ոչ միայն կարող է անվերջ երկար տևել, այլև շատ հավանական է, որ մի օր ավարտվի Բաքվի կողմից ռազմական լուծման անհեռանկարության գիտակցումով: Չնայած առայժմ պատերազմի հավանականությունը շատ մեծ չէ, այնուամենայնիվ, դրա հետ կապված նախապատրաստությունները Հայաստանում չպետք է շատ հետ մնան Ադրբեջանից: Ասվածը վերաբերում է ոչ միայն պետությանը և զինված ուժերին, այլև հանրությանը, որովհետև երկրի բավարար պաշտպանունակությունը չեն կարող ապահովել ոչ իշխող վարչախումբը, ոչ էլ ընդդիմության ներկայիս ձևաչափը` իրենց պարտվողական տրամադրություններով: Արցախի պաշտպանության առումով նույնպես գաղափարական-քաղաքական սերնդափոխությունը անհրաժեշտություն է:

 


Ключевые слова: аналитика
Автор: Արմեն Աղայան
Читайте также:
Դիտումներ Просмотров: 1213 | Ավելացրել է Добавил: aaghayan | Рейтинг: 0.0/0 |

PDA - mobile version | © Hay.do.am | Хостинг от uCoz |
Վիճակագրություն
ՀԱՅ


Կարևոր
Հանրամատչելի նյութը
Պատահաբար
Հարցում
Արցախի ազատագրված տարածքները
Քվեարկել են: 1348

Պիտակներ
Welcome on MerHayrenik.narod.ru: music, video, lyrics with chords, arts, history, literature, news, humor and more!КАРАБАХ88 - История Армении и Карабаха, пресса, комментарииНовости КарабахаГазета Армянская ЦерковьАрмянское интернет-сообщество Miasin.RUАрмянский форум
Армянский
сайт


Каталог Yerevan-city.com